Η κασέτα: Όταν ακούγαμε τη δική μας μουσική και τη χαρίζαμε
Ανήκω σε μια γενιά που γνώρισε τη μουσική πριν γίνει τόσο απεριόριστη και προσβάσιμη.
Εκείνη την εποχή λοιπόν, δεν μπορούσαμε να ακούσουμε όποιο τραγούδι θέλαμε, όποτε το θέλαμε. Δεν υπήρχε αναζήτηση, streaming, playlist ή ένα link που μπορούσαμε να στείλουμε σε κάποιον μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα.
Υπήρχε το ραδιόφωνο. Υπήρχε η αναμονή. Και υπήρχε η κασέτα.
Εκείνο το μικρό πλαστικό μικρό «κουτί» με τις δύο πλευρές, που μας επέτρεπε να συγκεντρώνουμε για πρώτη φορά τη δική μας μουσική. Να επιλέγουμε τα τραγούδια που αγαπούσαμε, να αποφασίζουμε τη σειρά τους και, όταν θέλαμε, να τα χαρίζουμε σε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο.
Αυτό το άρθρο θα μπορούσε να είναι απλώς μια νοσταλγική επιστροφή στα χρόνια της κασέτας. Θα προτιμούσα, όμως, να είναι κάτι άλλο: ένα γράμμα από τη δική μας γενιά προς τα παιδιά μας. Μια μικρή ιστορία για το πώς ακούγαμε κάποτε μουσική - και για όλα όσα άλλαξαν από τότε.
~~~~~~~
Αγαπημένο μου παιδί,
Θέλω να σου μιλήσω για έναν άνθρωπο που πιθανότατα δεν γνωρίζεις. Το όνομά του ήταν Lou Ottens.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 εργαζόταν στη Philips και ήταν επικεφαλής μιας ομάδας μηχανικών στο Hasselt του Βελγίου. Εκείνη την εποχή οι συσκευές εγγραφής ήχου ήταν μεγάλες, βαριές και απίστευτα δύσχρηστες. Ο Ottens ήθελε να δημιουργήσει κάτι μικρότερο, απλούστερο και τόσο εύκολο στη χρήση ώστε να μπορεί να το χειριστεί σχεδόν οποιοσδήποτε.
Λέγεται ότι κατασκεύασε ένα ξύλινο πρότυπο στο μέγεθος που ήθελε να έχει η νέα συσκευή και το έβαζε στην τσέπη του σακακιού του. Αν δεν χωρούσε, ήταν ακόμη πολύ μεγάλο.
Το 1963, η Philips παρουσίασε στο Βερολίνο την Compact Cassette και το πρώτο της φορητό κασετόφωνο. Αργότερα επέτρεψε και σε άλλες εταιρείες να χρησιμοποιήσουν το ίδιο πρότυπο, βοηθώντας την κασέτα να εξαπλωθεί σε ολόκληρο τον κόσμο. Ο Ottens συμμετείχε αργότερα και στην ανάπτυξη του compact disc, το CD, αλλά παρέμενε πάντα προσγειωμένος και επέμενε ότι η κασέτα ήταν αποτέλεσμα ομαδικής δουλειάς.
Δεν ξέρω αν ο ίδιος μπορούσε τότε να φανταστεί τι ακριβώς είχε δημιουργήσει. Γιατί δεν μας έδωσε απλώς ένα νέο τεχνολογικό μέσο. Μας έδωσε έναν τρόπο να φτιάχνουμε το προσωπικό soundtrack της ζωής μας.
Θέλω, λοιπόν, να σου εξηγήσω πώς γινόταν.
Καθόμασταν μπροστά στο ραδιόφωνο με μια κενή κασέτα μέσα στο κασετόφωνο και το δάχτυλο έτοιμο πάνω από τα κουμπιά. Περιμέναμε να ακουστεί το τραγούδι που αγαπούσαμε.
Δεν ξέραμε ακριβώς πότε θα το έπαιζε ο σταθμός. Μπορεί να περιμέναμε ώρες. Μπορεί να το χάναμε επειδή φύγαμε για λίγο από το δωμάτιο. Μπορεί να ακούγαμε μόνο τις τελευταίες νότες του και να έπρεπε να περιμένουμε ξανά, μέχρι την επόμενη φορά.
Και όταν τελικά άρχιζε, πατούσαμε μαζί το play και το record.
Υπήρχε, βέβαια, πάντα ένα «θέμα»: ο ραδιοφωνικός παραγωγός. Συχνά μιλούσε πάνω στην εισαγωγή, έλεγε τον τίτλο, έκανε κάποιο σχόλιο ή αποφάσιζε να ολοκληρώσει τη σκέψη του ακριβώς τη στιγμή που εμείς παρακαλούσαμε από μέσα μας: «Σταμάτα να μιλάς!» Γιατί η φωνή του θα έμενε για πάντα γραμμένη στην κασέτα μας.
Ένα από τα τραγούδια που περίμενα πώς και πώς ήταν το Moonlighting του Al Jarreau, από την τηλεοπτική σειρά που στην Ελλάδα γνωρίσαμε ως «Αυτός, αυτή και τα μυστήρια», με τη Cybill Shepherd και τον Bruce Willis.
Και θα σου πω την αλήθεια. Δεν το περίμενα μόνο επειδή μου άρεσε το τραγούδι. Εκείνη την εποχή είχα πάθει παιδική καψούρα με τον Bruce Willis.
Ήταν αστείος, χαριτωμένος, απρόβλεπτος και είχε πάντοτε εκείνο το παιχνιδιάρικο φλερτ απέναντι στη Maddie. Εγώ, βέβαια, τότε δεν γνώριζα ακριβώς τι σήμαινε «φλερτ». Καταλάβαινα μόνο ότι υπήρχε ανάμεσά τους κάτι που έκανε κάθε σκηνή τους πιο ενδιαφέρουσα.
Μου άρεσε που έλυναν μαζί τα μυστήρια, αλλά ακόμη περισσότερο μου άρεσε ο τρόπος που ήταν μαζί. Πείραζαν ο ένας τον άλλον, διαφωνούσαν, πλησίαζαν και απομακρύνονταν, κι εγώ περίμενα κάθε φορά να δω τι θα συμβεί ανάμεσά τους…χωρίς να μπορώ τότε να εξηγήσω ακριβώς γιατί με ενδιέφερε τόσο πολύ.
Σήμερα καταλαβαίνω ότι ίσως αυτή ήταν η πρώτη φορά που με γοήτευσε, μέσα από μια ιστορία, εκείνο το παράξενο παιχνίδι ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που δείχνουν ότι εκνευρίζονται ο ένας με τον άλλον, ενώ στην πραγματικότητα κάτι πολύ διαφορετικό συμβαίνει ανάμεσά τους.
Κάθε φορά, λοιπόν, που άκουγα τις πρώτες νότες του Moonlighting, δεν άκουγα μόνο ένα τραγούδι. Ξαναζούσα λίγο από το μυστήριο, το χιούμορ και εκείνη την παιδική προσμονή για τον David και τη Maddie.
Κι όταν το τραγούδι έπαιζε στο ραδιόφωνο, έτρεχα στο κασετόφωνο. Play και record μαζί. Χωρίς δεύτερη ευκαιρία. Και με την ελπίδα ότι κανένας παραγωγός δεν θα αποφάσιζε να μιλήσει πάνω στη φωνή του Al Jarreau και να μου χαλάσει την ηχογράφηση, και μαζί της ένα μικρό κομμάτι της παιδικής μου καψούρας.
Σήμερα, με λίγα πατήματα, μπορείς να βρεις το τραγούδι, τη σειρά, τα επεισόδια, τις φωτογραφίες και ολόκληρη τη φιλμογραφία του Bruce Willis. Εμείς περιμέναμε. Και ίσως επειδή περιμέναμε, όταν κάτι ερχόταν επιτέλους, το χαιρόμασταν λίγο περισσότερο.
Η πλευρά Α και η πλευρά Β της κασέτας είχαν συγκεκριμένη διάρκεια. Αρχικά υπήρχαν οι κασέτες των 60 λεπτών, μετέπειτα των 90 λεπτών – άρα περισσότερη μουσική :) Έπρεπε όμως να υπολογίσουμε ποια τραγούδια χωρούσαν και με ποια σειρά. Αν ένα κομμάτι κοβόταν στη μέση, δεν μπορούσαμε να σύρουμε απλώς το επόμενο ψηλότερα ή να πατήσουμε undo. Έπρεπε να ξαναρχίσουμε.
Γράφαμε τους τίτλους των τραγουδιών με το χέρι στο μικρό χαρτάκι της θήκης της κασέτας. Και ήμασταν πολύ προσεκτικοί, γιατί δεύτερο χαρτάκι δεν υπήρχε. Σου γράφω αυτό το γράμμα και νιώθω σαν να είμαι εκεί…
Συνεχίζω λοιπόν: αν κάναμε λάθος, αν μουντζουρώναμε μια λέξη ή αν η γραφή μας δεν μας άρεσε, δεν μπορούσαμε να πατήσουμε delete και να ξαναρχίσουμε. Γι’ αυτό πολλές φορές γράφαμε πρώτα τους τίτλους σε ένα τετράδιο ή άλλο χαρτί. Τους δοκιμάζαμε, υπολογίζαμε πώς θα χωρέσουν και περιμέναμε να «στρώσει» και λίγο το χέρι μας πριν περάσουμε στην καθαρή γραφή.
Ύστερα τους αντιγράφαμε προσεκτικά στο χαρτάκι της κασέτας, προσπαθώντας να χωρέσουμε όλα τα τραγούδια χωρίς να στριμώξουμε πολύ τα τελευταία. Αν η κασέτα προοριζόταν για κάποιον άλλον, η προσοχή γινόταν ακόμη μεγαλύτερη. Γιατί δεν δίναμε μόνο τη μουσική. Δίναμε και κάτι που είχαμε γράψει με το χέρι μας και βασικά…κάτι από τον εαυτό μας.
Και όταν η ταινία ξετυλιγόταν, χρησιμοποιούσαμε ένα μολύβι για να τη μαζέψουμε ξανά. Η κασέτα μπορεί να έπαιζε μετά λίγο πιο αργά ή να ακουγόταν ένα μικρό τρέμουλο στο συγκεκριμένο σημείο. Αλλά συνέχιζε. Το μολύβι ήταν αρκετό για να σώσει τη μουσική μας.
Εγώ, βέβαια, δεν περιοριζόμουν μόνο στην ηχογράφηση. Είχα κι ένα μικρόφωνο της πλάκας.
Το έβαζα μπροστά μου και παρίστανα τη ραδιοφωνική παραγωγό. Με κάνει και χαμογελάω τώρα που το σκέφτομαι γιατί είναι σαν να βλέπω ένα μικρό κορίτσι μπροστά μου που ήθελε να δημιουργήσει, έκανε εισαγωγές, ανακοίνωνε τραγούδια, έστελνε αφιερώσεις και προσπαθούσε να μιλήσει ακριβώς όσο χρειαζόταν πριν πατήσει το επόμενο κομμάτι. Δεν ξέρω πόσο επαγγελματικό ακουγόταν. Μάλλον καθόλου. Εγώ, όμως, το ζούσα σαν να βρισκόμουν κανονικά πίσω από το μικρόφωνο ενός ραδιοφωνικού σταθμού!
Και ποιος θα μου έλεγε τότε ότι, περισσότερα από τριάντα χρόνια αργότερα, θα έκανα ουσιαστικά το ίδιο πράγμα μέσα από το Mardou Radio; (Απρόβλεπτη που είναι η ζωή καμιά φορά)
Μόνο που τώρα η κασέτα έγινε ψηφιακό αρχείο. Το μικρόφωνο της πλάκας έγινε κανονικό μικρόφωνο. Τα play και record έγιναν προγράμματα, κονσόλες και οθόνες. Και η μουσική μπορεί να ταξιδεύει σε ανθρώπους που βρίσκονται πολύ μακριά από το δωμάτιο όπου εκπέμπεται.
Έχω ζήσει τόσες τεχνολογικές αλλαγές. Από το βινύλιο που θυμάμαι να έχουν οι γονείς μου. Από την κασέτα στο CD. Από το CD στα αρχεία mp3. Από τα αρχεία στο streaming. Από το μικρόφωνο του παιδικού δωματίου στο ψηφιακό ραδιόφωνο.
Και είναι πραγματικά υπέροχο. Όχι μόνο επειδή όλα έγιναν ευκολότερα. Αλλά επειδή, μέσα σε τόσες αλλαγές, ανακαλύπτεις καμιά φορά ότι εκείνο που αγαπούσες από την αρχή δεν άλλαξε ποτέ.
Δεν θέλω να σου πω ότι η δική μας εποχή ήταν καλύτερη από τη δική σου. Δεν ήταν. Σήμερα έχεις πρόσβαση σε περισσότερη μουσική απ’ όση θα μπορούσαμε τότε να φανταστούμε. Μπορείς να ανακαλύψεις έναν καλλιτέχνη από την άλλη άκρη του κόσμου και να ακούσεις ολόκληρη τη δουλειά του μέσα σε λίγα λεπτά. Αυτό είναι θαυμαστό.
Θέλω μόνο να ξέρεις τι σήμαινε για εμάς μια κασέτα. Δεν ήταν μόνο μουσική. Ήταν αναμονή. Ήταν επιλογή. Ήταν χρόνος.
Και όταν τη χαρίζαμε σε κάποιον, δεν του δίναμε απλώς μια συλλογή τραγουδιών. Ήταν σαν να του λέγαμε: «Κάθισα και σκέφτηκα ποια τραγούδια θέλω να ακούσεις». «Αυτό μου θυμίζει εσένα». «Αυτά δεν μπόρεσα ίσως να σου τα πω, γι’ αυτό άφησα τη μουσική να τα πει για μένα».
Η σειρά των τραγουδιών είχε σημασία. Το πρώτο άνοιγε την ιστορία. Το τελευταίο άφηνε την τελική σκέψη. Και ανάμεσά τους κρυβόταν πολλές φορές μια ολόκληρη εξομολόγηση.
Και ύστερα; Ερχόταν η μεγαλύτερη αγωνία - να ακούσει ο άλλος την κασέτα.
Αναρωτιόμασταν ποιο τραγούδι θα ξεχώριζε. Σε ποια φράση θα στεκόταν. Αν θα καταλάβαινε γιατί είχαμε βάλει εκείνο το συγκεκριμένο κομμάτι μετά από ένα άλλο. Αν θα άκουγε πίσω από τη μουσική όλα όσα δεν είχαμε τολμήσει να πούμε καθαρά.
Γιατί η σειρά δεν ήταν ποτέ τυχαία. Κάθε τραγούδι είχε λόγο που βρισκόταν εκεί. Κάποιο άνοιγε την κουβέντα, κάποιο τολμούσε λίγο περισσότερο και κάποιο άφηνε στο τέλος μια σκέψη που ελπίζαμε να φτάσει εκεί όπου εμείς δυσκολευόμασταν.
Και μετά περιμέναμε την αντίδραση. «Ποιο σου άρεσε περισσότερο;» Βέβαια, συνήθως δεν ρωτούσαμε τόσο ευθέως. Κάναμε πως δεν μας ένοιαζε ιδιαίτερα, ενώ από μέσα μας περιμέναμε να δούμε αν το μήνυμα είχε φτάσει. Και να τα καρδιοχτύπια!
Και αν υπήρχε ενδιαφέρον και από την άλλη πλευρά, ερχόταν η απάντηση: μια άλλη κασέτα. Με τη δική του μουσική, τη δική του σειρά τραγουδιών και τα δικά του κρυμμένα μηνύματα.
Και κάπως έτσι, πολλές φορές, τα φτιάχναμε κιόλας. Χωρίς εφαρμογές γνωριμιών, χωρίς μηνύματα όλη την ημέρα και χωρίς να ξέρουμε από πριν τα πάντα ο ένας για τον άλλο. Ανταλλάσσαμε τραγούδια και προσπαθούσαμε να καταλάβουμε τι ήθελε να μας πει ο άλλος μέσα από αυτά. Τι όμορφα που ήταν τότε…
Κι αν στη μέση υπήρχε και κάποιος τοπικός ραδιοφωνικός σταθμός, τότε η ιστορία αποκτούσε άλλη διάσταση. Έπαιρνες τηλέφωνο, ζητούσες ένα τραγούδι και έστελνες αφιέρωση. Με ή χωρίς όνομα. Άλλοτε ξεκάθαρη και άλλοτε τόσο μυστηριώδη, ώστε να μπορεί να καταλάβει μόνο ένας άνθρωπος, εκείνος ο μοναδικός, ότι απευθυνόταν σε εκείνον...
Και μετά καθόμασταν πάνω από το ραδιόφωνο και περιμέναμε. Θα παίξει την αφιέρωση; Θα την πει σωστά; Ακούει άραγε εκείνος τη συγκεκριμένη στιγμή; Και αν την άκουγε, ε, τότε να δείτε τι γινόταν μετά.
Μια αφιέρωση μπορούσε να γίνει ολόκληρο γεγονός. Να σχολιαστεί, να μεταφερθεί από φίλο σε φίλο, να δημιουργήσει ελπίδες, παρεξηγήσεις και, καμιά φορά, την αρχή μιας ιστορίας.
Δεν είχαμε ειδοποίηση ότι το μήνυμα παραδόθηκε. Δεν ξέραμε αν διαβάστηκε. Περιμέναμε ένα τραγούδι, μια κασέτα ή μια αφιέρωση να μας δώσει την απάντηση. Και ίσως αυτή η αβεβαιότητα να έκανε τα πάντα λίγο πιο συναρπαστικά.
Σήμερα μπορείς να μοιραστείς μια playlist σε ένα δευτερόλεπτο. Και είναι όμορφο να το κάνεις. Αλλά την επόμενη φορά που θα στείλεις μουσική σε έναν άνθρωπο, σκέψου για λίγο εκείνες τις παλιές κασέτες.
Μη στείλεις απλώς πολλά τραγούδια. Διάλεξε εκείνα που έχουν κάτι να πουν. Βάλ’ τα σε μια σειρά που να αφηγείται μια ιστορία. Και πες του γιατί τα διάλεξες.
Γιατί η τεχνολογία αλλάζει. Ο τρόπος που ακούμε μουσική αλλάζει. Τα μέσα αλλάζουν. Αυτό που δεν αλλάζει είναι η ανάγκη μας να βρίσκουμε ένα τραγούδι και να σκεφτόμαστε αμέσως έναν άνθρωπο.
Με αγάπη,
Κάποια που κάποτε περίμενε το Moonlighting με το δάχτυλο πάνω στο record - και που, ακόμη και σήμερα, συνεχίζει να διαλέγει τραγούδια για τους άλλους.
~~~~~~~
Κι αν ανήκετε κι εσείς στη γενιά της κασέτας, μοιραστείτε αυτή την ιστορία με τα παιδιά σας.
Δείξτε τους μια παλιά κασέτα, αν έχει απομείνει κάποια σε ένα συρτάρι. Πείτε τους ποιο τραγούδι περιμένατε στο ραδιόφωνο, σε ποιον χαρίσατε κάποτε μια mixtape και τι προσπαθούσατε να του πείτε μέσα από τη σειρά των τραγουδιών.
Εσείς τι λέτε; Ποιο τραγούδι περιμένατε κάποτε με το δάχτυλο πάνω στο record και ποιον άνθρωπο σας θυμίζει ακόμη;